برای سوگند و دخترانی که راهی برای پناه بردن ندارند!
عذرا فراهانی: بعضی خبرها را نمیشود مثل بقیه خبرها خواند و از کنارشان گذشت. چند خط درباره مرگ یک دختر نوجوان میخوانیم، مکث میکنیم، دوباره به تیتر برمیگردیم و ناخودآگاه به دختران خودمان فکر میکنیم؛ به دختر همسایه، به خواهر، به دانشآموزی که هر روز از کنارمان میگذرد.
خبر مرگ سوگند صیادی از همین خبرهاست.
دنیای قلم -
هنوز همه جزئیات این پرونده روشن نیست و نباید پیش از پایان بررسیها درباره افراد و مسئولیتها حکم صادر کرد. اما یک پرسش را نمیتوان به فردا موکول کرد: اگر یک دختر در خانه خودش احساس امنیت نکند، باید به کجا برود؟
ما در جامعهای زندگی میکنیم که خانه پدری هنوز برای بسیاری از دختران، آخرین پناهگاه تصور میشود. حتی وقتی دختری ازدواج میکند و وارد خانه همسر میشود، از او انتظار داریم مشکلاتش را همانجا حل کند، بسازد، کوتاه بیاید و زندگیاش را حفظ کند. بارها شنیدهایم: «بالاخره پدرته»، «شوهرته»، «خانوادهاته»، «کجا میخوای بری؟» و شاید همین جمله آخر، از همه دردناکتر باشد.
کجا برود؟
دختری که از خشونت پدر میترسد، ممکن است حتی نتواند به مادرش پناه ببرد؛ نه لزوماً به این دلیل که مادر دوستش ندارد، بلکه چون خودش سالها در همان شرایط زندگی کرده، از واکنش همسرش میترسد یا راهی برای حمایت از دخترش نمیشناسد.
زنی که در خانه همسرش تحقیر یا تهدید میشود، ممکن است وقتی به خانه پدری برمیگردد با این جمله روبهرو شود: «مردم چه میگویند؟» یا «حالا یک دعوا بوده، فردا آشتی میکنید.» گاهی هم خانواده واقعاً توان پذیرش دوباره او را ندارد. نه اتاقی برایش هست، نه درآمدی که بتواند روی پای خودش بایستد و نه اطمینانی که بداند فردا چه خواهد شد.
اینها اتفاقات دور از زندگی ما نیستند. در مهمانیهای خانوادگی، در گفتوگوهای زنانه، در درد دلهای دوستان و همکاران، بارها روایتهایی از همین جنس شنیدهایم. زنی که کبودی دستش را با آستین بلند میپوشاند؛ دختری که از ترس واکنش پدر، تلفن همراهش را پنهان میکند؛ مادری که میداند دخترش در خانه همسرش آرامش ندارد، اما از او میخواهد به خاطر بچهها تحمل کند.
همه این روایتها الزاماً به یک فاجعه ختم نمیشوند، اما نباید فراموش کنیم که خشونت همیشه از یک اتفاق بزرگ و ناگهانی شروع نمیشود. گاهی با یک تهدید آغاز میشود، با تحقیر ادامه پیدا میکند و کمکم به رفتاری عادی در خانه تبدیل میشود. اطرافیان هم آنقدر به شنیدن صدای دعوا و دیدن ناراحتی عادت میکنند که دیگر خطر را جدی نمیگیرند.
شاید یکی از تلخترین بخشهای ماجرا همین عادی شدن خشونت باشد.
ما به عنوان خانواده، دوست، همسایه یا همکار چه میتوانیم بکنیم؟ شاید خیلی بیشتر از آنچه تصور میکنیم.
وقتی دختری از ترسش حرف میزند، به جای آنکه بپرسیم چه کرده که پدرش عصبانی شده، کمی به حرفش گوش کنیم. وقتی زنی از رفتار همسرش شکایت میکند، نخستین توصیهمان این نباشد که به خانهاش برگردد و زندگیاش را حفظ کند. وقتی صدای درگیری و فریاد از خانه همسایه میآید، پشت این توجیه که «مسئله خانوادگی خودشان است» پنهان نشویم.
باید به مادران هم بیشتر توجه کنیم. بسیاری از مادران میان حمایت از فرزند و ترس از فروپاشی خانواده گرفتار میشوند. گاهی سکوت میکنند، نه از سر بیمهری، بلکه چون خودشان هم راه دیگری بلد نیستند. اما هیچ خانوادهای با نادیده گرفتن خطر، حفظ نمیشود.
از طرف دیگر، دختران و زنان باید بدانند درخواست کمک، خیانت به خانواده نیست. ترک موقت یک خانه ناامن، بیآبرویی نیست و تحمل خشونت هم نشانه نجابت و وفاداری نیست.
البته همه مسئولیت را نمیتوان بر دوش خانوادهها گذاشت. وقتی زنی امکان مالی رفتن ندارد، وقتی دختر نوجوانی نمیداند به کدام بزرگسال قابل اعتماد مراجعه کند و وقتی قربانی از ترس آبرو یا بیپناهی سکوت میکند، جامعه و نهادهای مسئول هم باید پاسخ داشته باشند. خانه امن، مشاوره در دسترس و حمایت واقعی از کسی که از خشونت فرار میکند، نباید فقط در حرف وجود داشته باشد.
اما شاید پیش از همه اینها، لازم باشد یک باور قدیمی را در ذهن خودمان تغییر دهیم: فرزند، همسر و حتی دختر نوجوان، ملک شخصی هیچکس نیستند. پدر بودن مجوز خشونت نیست؛ همسر بودن حق کنترل جان و زندگی دیگری را به کسی نمیدهد.
سوگند را باید به یاد آورد، نه فقط با تکرار نامش و چند روز ابراز تأسف. باید از خودمان بپرسیم چند بار صدای ترس یک دختر را نشنیده گرفتهایم؟ چند بار به زنی گفتهایم بساز و بسوز؟ چند بار برای حفظ ظاهر یک خانواده، از کنار رنج یکی از اعضای آن گذشتهایم؟
خانه قرار است جایی باشد که آدم بعد از یک روز سخت به آن برگردد و نفس راحتی بکشد. جایی که دختر بتواند بدون ترس حرف بزند، اشتباه کند، انتخاب کند و اگر مشکلی پیش آمد، مطمئن باشد کسی هست که دستش را بگیرد.
اگر قرار باشد یک دختر برای نجات خودش از خانه فرار کند و نداند پشت کدام در باید پناه بگیرد، ما فقط با یک پرونده تلخ روبهرو نیستیم؛ با مسئلهای روبهرو هستیم که سهم همه ما در آن قابل پرسش است.
هیچ دختری نباید میان ماندن در خانهای که از آن میترسد و رفتن به جایی که نمیداند کجاست، تنها بماند.