نفتِ جنگ در دریا می‌ماند؛ آیا سواحل ایران در خطرند؟
عذرا فراهانی: جنگ فقط با انفجار و آتش‌گرفتن کشتی‌ها تمام نمی‌شود؛ گاهی پس از خاموش‌شدن شعله‌ها، نفتی که به دریا راه یافته تازه و بی‌صدا فاجعه را آغاز می‌کند. حالا لکه‌های سیاه نفت به سواحل ام‌القوین امارات رسیده‌اند و بسته‌شدن ساحل‌ها، نگرانی درباره حیات دریایی و آب‌های خلیج فارس را افزایش داده است. پرسش نگران‌کننده این است: آیا نفتِ رهاشده از نفتکش‌های آسیب‌دیده می‌تواند به سواحل ایران هم برسد؟
دنیای قلم - لکه‌ای سیاه بر ساحل امارات
مقام‌های امارات متحده عربی روز جمعه، دوم آبان ۱۴۰۵، از آلودگی نفتی در سواحل ام‌القوین خبر دادند. در پی این آلودگی، ساحل‌ها و مناطق ساحلی این امارت به‌طور موقت تعطیل شدند و عملیات مهار آلودگی، پاک‌سازی و ارزیابی زیست‌محیطی آغاز شد. مقام‌های محیط‌زیست امارات از ماهیگیران و دیگر استفاده‌کنندگان از دریا خواسته‌اند از مناطق آسیب‌دیده فاصله بگیرند.
گزارش‌های رسانه‌ای و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند که لکه نفتی از یک نفتکش آسیب‌دیده در آب‌های نزدیک امارات گسترش یافته است. این نفتکش با نام «جم شماره ۲» شناخته شده و گفته می‌شود در حمله‌ای در روزهای ۹ و ۱۰ اکتبر آسیب دیده است. با این حال، مقام‌های امارات تاکنون نام کشتی مسئول نشت و علت دقیق آلودگی را رسماً اعلام نکرده‌اند. بنابراین، ارتباط این حادثه با حمله به نفتکش باید با همین ملاحظه گزارش شود.
بر اساس بررسی تصاویر ماهواره‌ای که بی‌بی‌سی و دیگر رسانه‌ها منتشر کرده‌اند، لکه نفتی بیش از ۳۵ کیلومتر از کشتی فاصله گرفته و به خط ساحلی رسیده است. کارشناسان هنوز در حال ارزیابی وسعت آلودگی و پیامدهای آن برای محیط‌زیست دریایی هستند.
آیا نفت به سواحل ایران می‌رسد؟
پاسخ قطعی هنوز روشن نیست. رسیدن یا نرسیدن آلودگی به سواحل ایران به عواملی مانند محل دقیق نشت، مقدار نفت آزادشده، باد، جریان‌های دریایی و سرعت مهار نشت بستگی دارد. به همین دلیل، صرف وقوع آلودگی در امارات به معنای حرکت قطعی لکه نفتی به سوی ایران نیست.
با این حال، سابقه آلودگی‌های نفتی در آب‌های نزدیک ایران نشان می‌دهد که این نگرانی جدی است. در مرداد ۱۴۰۵، پس از آسیب‌دیدن کشتی «مینویان پایونیر» در آب‌های نزدیک عمان، لکه‌ای بزرگ از نفت در آب‌های منطقه شکل گرفت و تصاویر تأییدشده نشان دادند که نفت به ساحل جزیره قشم رسیده است. آن حادثه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آلودگی تازه امارات نیز به ایران خواهد رسید، اما نشان می‌دهد پیامدهای زیست‌محیطی حوادث دریایی می‌توانند از محل آسیب‌دیدن کشتی فراتر بروند.
خطری فراتر از سیاهی آب
نفت‌ریزی در دریا فقط تغییر رنگ آب یا آلودگی ساحل نیست. نفت می‌تواند به پرندگان دریایی، آبزیان، زیستگاه‌های ساحلی و مناطق حساس مانند جنگل‌های حرا آسیب بزند. همچنین ممکن است فعالیت صیادان و جوامع ساحلی را مختل کند و هزینه‌های سنگینی برای پاک‌سازی و بازسازی محیط‌زیست به همراه داشته باشد.
بخشی از آثار آلودگی نیز ممکن است با جمع‌شدن نفت از سطح آب از بین نرود؛ ترکیبات سنگین‌تر می‌توانند به بستر دریا برسند و مدت طولانی‌تری در محیط باقی بمانند. میزان و ماندگاری این آسیب‌ها به نوع نفت، حجم نشت، شرایط دریا و کیفیت عملیات پاک‌سازی بستگی دارد.
خلیج فارس؛ قربانی خاموش جنگ
در حالی که مقام‌های امارات عملیات پاک‌سازی و ارزیابی را ادامه می‌دهند، هنوز نمی‌توان درباره میزان نهایی خسارت یا رسیدن آلودگی به سواحل ایران حکم قطعی داد. آنچه روشن است، افزایش خطرهای زیست‌محیطی ناشی از آسیب‌دیدن کشتی‌ها در آبراهی است که زندگی، معیشت و محیط‌زیست میلیون‌ها نفر به آن وابسته است.
جنگ شاید در خشکی با توقف آتش‌بارها آرام شود، اما نفتی که به دریا ریخته، به فرمان آتش‌بس گوش نمی‌دهد. آثار آن ممکن است مدت‌ها پس از پایان درگیری باقی بماند؛ بر ساحل، در زیستگاه آبزیان و در زندگی مردمی که هیچ نقشی در آغاز جنگ نداشته‌اند.